پایگاه نجوم و اخترشناسی ایران

در جهت  تحقق اين هدف، چند سالي است مقدمات اعزام موجودات زنده غيرانساني و مطالعات روي آنها در دستور كار پژوهشگاه هوافضا به عنوان يكي از مراكز تحقيقاتي سازمان فضايي ايران قرار گرفته است.

طي چند سال گذشته پرتاب كاوشگرهاي مختلفي را توسط اين پژوهشگاه شاهد بوديم كه يكي از آنها شامل محموله‌اي زيستي نيز بود.

اما در اين ميان پرتاب پيشگام ـ 1، اولين ميمون ايراني در آينده نزديك به فضا را مي‌بايست حركتي جدي براي اعزام انسان به فضا به حساب آورد.

سفر زيرمداري نخستين ميمون از ايران‌ به فضا در حالي ‌قرار است به زودي انجام شود كه تاكنون كشور ما در حوزه طراحي و ساخت موشك‌هاي ماهواره بر و دو نمونه ماهواره عملياتي نيز پيشرفت خوبي داشته است اما موضوع پرتاب موجود زنده به فضا را به لحاظ ماموريت ويژه‌اش بايد از بحث پرتاب ماهواره، كاملا متفاوت دانست.

چرا كه در ارسال ماهواره به فضا، اصراري به بازگشت آن نيست و زماني كه مدت زمان ماموريت ماهواره به اتمام برسد، ماهواره به عنوان پسماند فضايي در فضا رها مي‌شود. اما انساني كه به عنوان فضانورد به فضا مي‌رود، بايد به زمين برگردد.

ارسال ميمون به فضا توسط ايران با فاصله زيادي نسبت به كشورهاي پيشرو در اين عرصه انجام  مي‌شود البته به اعتقاد رئيس پژوهشگاه هوافضا، علوم و فنون هوافضا از جمله فناوري‌هاي پيشرفته و نويني محسوب مي‌شود كه توانمندي‌هاي لازم براي فعاليت در آنها باعث شده تا در دنيا تنها كشورهاي محدودي به اين عرصه وارد شوند و در نتيجه توانايي ارسال موجود زنده به فضا را نبايد دست‌كم گرفت.

دكتر ابراهيمي همچنين تاكيد مي‌كند پرتاب كاوشگر دستاوردهاي مهمي در حوزه تحقيقات زيستي و تكنولوژي‌هاي پشتيبان حيات و عمليات رهگيري و بازيابي براي سازمان فضايي ايران به همراه خواهد داشت  و انجام آن يكي از گام‌هاي مقدماتي براي اجراي پروژه عظيم ملي اعزام انسان به فضا محسوب  مي‌شود.

براي آن كه درباره  مراحل پرتاب كاوشگر و شرايط لازم براي آموزش وآمادگي مسافر آن بيشتر بدانيم،  پاي صحبت‌هاي دكتر محمد ابراهيمي، رئيس پژوهشگاه هوافضا نشستيم.

اصلا چرا به اين نتيجه رسيديد كه يك ميمون به فضا بفرستيد؟

در مورد پروژه‌هايي كه انجام مي‌دهيم، بخصوص فرستادن موجود زنده به فضا هم يك سابقه بين‌المللي هم يك سابقه كشوري وجود دارد. از ديدگاه بين‌المللي سال‌ها پيش، وقتي بحث فرستادن انسان به فضا داغ شد، كشورهاي مختلف كارهاي متفاوتي را شروع كردند. در اين عرصه رقابت شديدي بين دو بلوك قدرتمند آن زمان وجود داشت و در نهايت روس‌ها خيلي سريع توانستند ماهواره اسپوتنيك (sputnik) را به فضا پرتاب كنند و به فاصله اندكي پس از آن، اولين حيوان را كه سگي به نام لايكا بود را نيز به فضا ارسال كردند و به اين ترتيب به لحاظ فناوري فضايي، برتري خود را نسبت به آمريكا به اثبات رساندند.

علت اين‌كه آنها سگ را براي پرتاب انتخاب ‌كردند، اين بود كه سگ‌ها مقاومت بسيار بالايي دارند. روس‌ها در واقع كارهاي اوليه و اصلي را به سگ‌ها آموزش مي‌دادند و آنها را پرتاب مي‌كردند. اولين آنها لايكا بود كه اعلام شد پرتابش بسيار موفقيت‌آميز بوده است.

البته بتازگي اعلام كردند كه برخلاف آنچه گفته شده اين سگ در فضا دوام نياورده و در شرايط دشوار پس از پرتاب و گرماي كابين از بين رفته است. از طرف ديگر، آمريكايي‌ها اين كار را روي ميمون‌ها شروع كردند، دليل آنها براي اين انتخاب اين بود كه ميمون‌ها از نظر ساختار رفتاري، فيزيكي و نوع نژادي به انسان خيلي نزديك هستند و بعلاوه نوع نشستن و استقامت ارگونوميك در ميمون‌ به انسان بسيار نزديك و شبيه است.

در حالي كه سگ به حالت درازكش مي‌نشيند، ولي ميمون مي‌تواند مثل انسان در حالت نشسته در محل مورد نظر جاي بگيرد. در مرحله بعد و در شرايطي كه روس‌ها مطمئن شدند در سفينه‌شان شرايط حيات وجود دارد، بلافاصله انسان را به فضا پرتاب كردند،اما آمريكايي‌ها مي‌خواستند از سلامت ميموني كه به فضا پرتاب شده مطمئن شوند وبعد نسبت به پرتاب انسان به فضا اقدام كنند.

در واقع از آنجا كه آمريكا نسبت به ارسال انسان به فضا حساسيت و احتياط بيشتري از خود نشان داد، در نهايت روس‌ها در رقابت ارسال فضانورد با فرستادن يوري گاگارين توانستند پيروز شوند. پس از مدتي آمريكايي‌ها هم توانستند به صورت زيرمداري اين كار را انجام دهند و با ارسال جان گلن ارسال انسان به فضا را تكرار كنند.

در حال حاضر بعضي‌كارهاي انجام شده براي ارسال موجود زنده به فضا از ديد مسائل حقوق حيوانات محكوم است و حساسيت بيشتري روي اين مسائل وجود دارد، اما كاري كه ما انجام مي‌دهيم تكرارآنچه تاكنون انجام شده نيست. كاري كه ما انجام مي‌دهيم، با استفاده از دانشي است كه در دست داريم، زيرا بسياري از كارهاي پيشگامان عصر فضا منتشر شده و به خيلي از سوالاتي كه در آن زمان مطرح شده بود، پاسخ داده شده است و بنابراين خيلي راحت‌تر به پروژه نهايي‌مان كه فرستادن انسان است، خواهيم رسيد.

براي اطمينان از موفقيت پرتاب ميمون به فضا، قبل از آن پرتاب ديگري در اسفندماه سال گذشته انجام داديم كه در آن همين سيستم با همين تشكيلات اما با عروسك شبيه سازي شده پرتاب شد. در داخل اين عروسك بردهاي الكترونيكي گذاشته شد كه سيگنال‌هاي قلبي را شبيه‌سازي مي‌كرد، سيستم توليد دي اكسيد كربن را داشتيم كه سيستم بازدم و تنفس موجود را شبيه سازي مي‌كرد و در واقع همه فاكتورهاي حياتي را يك‌بار آزمايش كرديم. آنچه در پرتاب ‌آينده براي ما مهم است ، درك رفتارشناسي موجود زنده در شرايط واقعي پرواز است و اين كه آيا ما فرآيند فرستادن فضانورد از صفر تا 100 را مي‌توانيم بدرستي انجام دهيم يا خير؟

ميموني كه در نهايت براي اين منظور مورد استفاده قرار مي گيرد‌ طوري انتخاب مي‌شود تا از نظر شرايط فيزيكي براي پرواز آماده‌تر باشد‌. اين ميزان آمادگي را طي تست‌هاي مختلفي كه انجام مي دهيم، ارزيابي مي كنيم. به علاوه پس از پرتاب كاوشگر4، آزمايشات مياني ديگري نيز انجام داديم كه از نتايج آنها در پرتاپ پيشگام- 1 بهره خواهيم برد.

براي موجودات آزمايشگاهي هميشه امكان مرگ وجود دارد. چه در آزمايشات پزشكي و چه در آزمايش‌هاي ما اين موجودات ممكن است با ريسك مرگ مواجه باشند كه اين موضوع ممكن است طبيعي باشد يا تحت شرايط پيش‌بيني نشده به وجود آيد.

عروسك، ما را مطمئن كرد كه اشكال عمده‌اي در راكت وجود ندارد و در بازيابي سالم در گرفتن داده هاي پروازي مشكلي نداريم. در واقع وقتي عروسك را فرستاديم مي‌خواستيم به اين پرسش خود پاسخ بدهيم كه آيا كاوشگر ما از لحاظ تكنولوژي مناسب پرواز هست يا خير؟

اما اگر موجودي در سيستم آماده‌سازي به مشكل بربخورد بدون اين‌كه فشار كاري بيشتري به او وارد كنيم، موجود را از سيستم آموزش فضانوردي خارج مي‌كنيم و از موجود ديگري استفاده مي‌كنيم. كما اين‌كه بعضي از ميمون ها براي شرايط پروازي آرام هستند و حتي همكاري مي‌كنند، اما برخي ديگر اصلا به شرايط پروازي علاقه‌مند نيستند و هيجانات اين گونه‌اي را دوست ندارند. ما چنين گزينه‌هايي را كنار مي‌گذاريم و ميمون ديگري را وارد چرخه آموزشي مي‌كنيم.

اين مساله فقط در دنياي مدرن حل شده است آن هم فقط براي دو كشور و همين اواخر براي كشور سوم يعني چين كه در دهه 90 حل شد. كشور ديگري اين توانايي را ندارد و ديگران نيز براحتي به اين مهم دسترسي پيدا نمي‌كنند. اتحاديه اروپا با تمام بضاعتي كه در فرانسه و آلمان و انگليس وجود دارد، سال‌هاست تلاش مي‌كنند، اما هنوز در ارسال و بازگشت كپسولي كه محتوي موجود زنده يا انسان باشد موفق نبوده است، البته يكي از دلايل آنها اين بوده كه از نظر بودجه‌اي به كارهاي ديگري بودجه اختصاص داده‌اند.

هند هم يكي از برترين كشورها از نظر فضايي است و چندين سال است كه كار را شروع كرده، اما فقط توانسته يك كپسول سرنشين دار فاقد فضانورد را بازگشت بدهد،اما هنوز به مرحله بعدي قدم نگذاشته است. بنابراين اين موضوع يك مساله علمي حل شده نيست و همه كشورها برنامه طولاني‌مدت براي انجام اين پروژه دارند. به اين ترتيب اگر ما بتوانيم اين پروژه را با موفقيت طي كنيم، جزو معدود كشورهايي خواهيم بود كه محموله زيستي فرستاده‌ايم.

فرانسه چندين سال پيش يك گربه را به فضا فرستاد و برگرداند. برخي‌ كشورها عنكبوت فرستاده‌اند، اما اكثر وسايلي كه براي ارسال اين موجودات به كار رفته توسط همان سه كشور اصلي و قدرت اصلي فضايي دنيا آمريكا، روسيه فعلي و چين فراهم شده است. ما با استفاده از تجربيات قبلي كه منتشر شده است و در دسترس قرار گرفته اين كار را دنبال مي‌كنيم. درست است كه ما در نقطه‌اي از بضاعت علمي و فناوري كه قدرتمندان فضايي دنيا قرار دارند، نيستيم، اما اين كه آيا پرتاب موجود زنده مساله مهمي است يا خير، بله، هنوز مساله بسيار مهمي است، چراكه رسيدن به مرزهاي فضا، سكونت بشر در جايي غير از زمين، دسترسي به منابع فراواني كه در سيارات ديگر است و شناسايي كل عالم و اين كه آيا موجودات ديگري در كرات ديگر زندگي مي‌كنند يا نه سوالات روز بشريت هستند كه خيلي از اينها به كمك حضور مستقيم بشر در محيط مورد مطالعه بهتر پاسخ داده مي‌شوند تا ربات‌ها.

قدرت‌هايي كه سال‌هاست در فضا حضور دارند هيچ وقت از مساله حضور انسان در فضا كوتاه نيامده‌اند و آمريكا هم كه شاتل ها را بازنشسته كرد، بشدت دنبال جايگزين‌هايي ارزان‌قيمت‌تر است و حتي چين كه مدعي جديد در رقابت‌هاي فضايي است براي ايجاد ايستگاه‌هاي فضايي مستقل براي خودش در حال فعاليت شديدي است.

در سال 1387 ما پرتاب ماهواره اميد را داشتيم. در آن موقع نزديك به 50 سال از پرتاب اولين ماهواره مي‌گذشت، اما با پرتاب ماهواره اميد ما اين دره عميق 50 ساله را بسرعت پشت سر گذاشتيم و اكنون جزو 9 كشوري هستيم كه توانستند با موفقيت اين كار را انجام دهند.

در حال حاضر اگر 50 سال ما از اين كشورها عقب هستيم به اين معني نيست كه ما 3 سال ديگر نمي‌توانيم به آنها برسيم چراكه سال‌هاست در اين عرصه زحمت مي‌كشيم و متخصص تربيت مي‌كنيم.

در واقع ممكن است ما تا 5 سال ديگر بتوانيم به ايده فرستادن انسان به فضا برسيم، بنابراين فاصله ما با ديگر كشورها بعد از رسيدن به اين توانايي 50 يا 60 سال نيست.

دو مساله وجود دارد، فضايي شدن و تكنيك فضايي را داشتن، ما از ديد فناوري اين توانايي را داشتيم كه جزو 10 كشور صاحب فناوري باشيم كه ماهواره بسازيم و خودمان پرتابش كنيم. اين يك سطح بسيار بالايي است كه خيلي از كشورهاي قوي دنيا در اين سطح وجود ندارند.

اين را هم بدانيد‌ بين اين 10 كشور خيلي‌هايشان ديگر نمي‌توانند اين كار را انجام دهند و ديگر امكاناتش را ندارند. اما اين كه ما يك كشور واقعي فضايي شويم يعني اين كه بتوانيم‌ درآمدي را از فضا كسب كنيم و در تجارت فضايي دنيا سهيم شويم، موضوع ديگري است كه نياز به كسب فناوري‌هاي خاص و تجارب بالادارد، ضمن اين‌كه اين موضوع، پايداري بيشتري را مي‌طلبد و برنامه‌ريزي اقتصادي زيادي را مي‌خواهد. زماني كه بتوانيم فناوري‌مان را به اقتصاد گره بزنيم، در آن زمان قطعا يك سيكل درون‌زاي توسعه و يك توسعه پايدار در فضا پيدا مي‌كنيم و اين قدم بسيار مهمي است كه مملكت ما بايد حتما به سمت آن برود.

افرادي كه بازيگر جدي در اين صحنه هستند بايد خيلي جدي باشند و تلاش بيشتري كنند .قبول داریم که هنوز ضعف‌هايي وجود دارد ، اما آنها كه در حوزه تكنولوژي بازيگر واقعي هستند خيلي كارها كرده‌اند يعني توانسته‌اند به ‌رغم وجود تحريم و محدوديت‌ها، مشکلات را پشت سر بگذارند. با تلاش آنها اين فناوري در كشور ما بومي شده و وجود دارد. از نظر فرستادن موجود زنده به فضا هم ما قطعا در چند سال آينده این فناوري را خواهيم داشت و بلافاصله پس ازآن، استارت فرستادن انسان به فضا زده خواهد شد و در واقع از نظر پيش‌بيني آينده كشورمان انتظار داريم این موضوع عملي شود.

فناوری های کلیدی در اين كار وجود داشت تا ما بتوانيم به اين موفقيت برسيم. اولين آن حفظ حيات است. وقتي شما مي‌خواهيد موجودي را در شرايطي قرار دهيد كه شرايط عادي حيات نيست، بايد شرایط محيطي را به صورت مصنوعي برايش فراهم ‌كنيد. ساده‌ترين چيز اين است كه وقتي از ارتفاعي بالاتر مي‌رويم جاذبه كم مي‌شود، حضور اكسيژن نادر مي‌شود، تشعشعات خورشيد بيشتر مي‌شود، شرايط ديگر زيستي مانند فشار درون و بيرون موجود برهم مي‌خورد که همه اينها بايد جبران شوند. به همين دلیل براي موجود زنده يك محفظه تعبيه مي‌شود كه به کمک آن اولا دي‌اكسيدكربن ناشی از تنفس حيوان را که برایش خطرناك است، حذف كنيم. به این منظور سيستمي را داخل محفظه قرار مي‌دهيم كه دي‌اكسيدكربن را به اكسيژن تبديل مي‌‌كند.

همچنین کپسول را از نظر شرايط تشعشعي بايد چك كنيم كه شرايط بدنه طوري انتخاب شود كه در برابر تشعشعات، موجود را بتوانيم حفاظت كنيم. از طرف دیگر فشار داخل محفظه همان فشار محيط عادي است كه داخلش زندگي مي‌كنيم و طي پرواز اين فشار توسط سيستم آب‌بندي حفظ مي‌شود. اين چند عامل در پرواز بدون موجود زنده تست شده است و از صحت آن مطمئن شده بوديم تا اين بار که می‌خواهیم اين كار را با موجود زنده‌ انجام دهیم از بازگشت سالم حیوان اطمینان داشته باشیم.

بعلاوه بايد صوت زيادي را که در اين محفظه توليد مي‌شود، كنترل كنيم که برای غلبه بر این موضوع هم عايق‌هاي صوتي و جداره‌هاي صوتي اطراف محفظه نصب مي‌شوند. همچنين وقتي در شرايط پرواز با سرعت بالا قرار مي‌گيريم جسم پرنده بتدريج گرم مي‌شود و اين گرما مي‌تواند هوای داخل محفظه را غیرقابل تحمل کند. به همین دلیل عايق‌هاي صوتي ما در كنار عايق‌هاي حرارتي به صورتی مشترك تعبيه مي‌شوند كه حرارت داخل محفظه هم بالا نرود. در كنار آن يك سيستم سرمايش کوچک هم داشتيم كه اگر حرارت از حد نرمال تجاوز کرد بتدريج بتواند محفظه را خنك كند.

اينها تكنولوژي‌هايي هستند كه در اصل براي حفاظت از حيات در نظر گرفته می‌شوند. بعلاوه طراحي صندلی موجود زنده هم موضوع مهمی است كه براي اين كار از بدن ميمون قالب گرفتيم تا نحوه استقرار موجود در شرايط ارتعاشات و تكان‌هاي موجود در حالت پروازي مناسب باشد. به عنوان مثال اگر بخواهيم شرايط اوليه پروازي را در نظر بگيريم، در فاز اوليه روشن شدن موتور شتاب زيادي به موجود اعمال مي شود. بنابراین ميمون بايد طوري در محفظه قرار بگيرد كه شتاب وارد شده باعث نشود خونش گردش نامناسبي پيدا كند و یا ضربه‌های ناشی از پرتاب باعث آسیب‌دیدگی او شود.

آخرين تستي كه در آن از اين نوع محفظه‌ استفاده كرديم محفظه‌اي است كه براي عروسك استفاده كرديم، اما در پرتاب قبلي، نوع محفظه‌ و كلاس محفظه‌اي كه استفاده كرده بوديم يك رده پايين‌تر از رده تكنولوژي فعلي است. در پرتاب اخیر يك كاوشگر كاملا جديد را استفاده كرديم . پرتاب قبلي ما موفقيت‌آميز است جز در مرحله برخورد با زمين كه ايراداتي وجود داشت.

ما مجبور بودیم این كار را انجام دهيم تا اعتماد به نفس اوليه به وجود آيد. وقتي ما موش را فرستاديم خيلي‌ها گفتند در همان لحظه اوليه پرتاب چشم موش از حدقه بيرون مي‌زند، اما هيچ اتفاق نامساعدي در پرواز براي موش نيفتاد.

تمام آموزش‌ها براساس شرايطي است كه در پرواز با آن روبه‌رو‌ ‌مي‌شود. پرواز موجود همزمان با شتاب بالا مواجه است. این شتاب شبيه شتاب آسانسوري است كه بشدت در حال بالا رفتن از طبقات است. در چنین شرایطی احساس مي‌كنيد وزن بيشتري پيدا كرده‌ايد. در حالت عادي همه ما تحت شتاب g 1 قرار داريم. اما اگر حركت وسيله شتابدار باشد شتابي كه به ما وارد مي‌شود بيش از این مقدار مي‌شود .

خلبان‌ها تا g 6 و آنهايي كه خوب آموزش ديده‌اند براحتي تا g 8 مي‌توانند شتاب را تحمل كنند، اما يك انسان عادي با افزایش شتاب دچار حالت تهوع و سرگيجه می‌شود و حتی به صورت موقت ممكن است بيهوش شود. بتدريج لازم است چه موجود زنده، چه انسان فضانورد با شتاب آشنا شود. در آموزش این میمون هم، شتاب را در مراحل مختلف و قدم به قدم بالا بردیم و موجود را مورد آزمايش قرار دادیم. همچنین ضربان قلب و استرس ميمون را مورد آزمايش قرار داديم. در چنین شرایطی از میان میمون‌های تحت آموزش، آن میمونی که تغيير ضربان قلب و استرس كمتري را در اين شرايط دارد براي پرواز انتخاب مي‌شود. در واقع هر کدام از میمون‌ها که در مراحل مختلف پرواز، دچار ترس واسترس بودند، از برنامه آموزش حذف شدند.

اولين تكنولوژي، تكنولوژي راكتي است كه سال‌ها در كشور ما روي آن كار شده و در كشور نهادينه است و به مجموعه ما وابسته نيست و در صنايع هوافضايي كشور توسعه داده می‌شود. از ديد فضايي سيستم‌هاي جدايش را نياز داريم. در حين پرواز براي اين كه بتوانيم پروفايل پرواز را كنترل كنيم، دو مرحله جدايش داريم. در يك مرحله دماغه آیرودینامیکی جدا مي‌شود كه قبل از جدا شدن آن مي‌توانيم به خاطر شكل آيروديناميكي اش به سرعت بالاتری دست پیدا كنيم.

در مرحله پاياني نیز جدايي موتور است كه توسط کامپیوتر مرکزی خود كاوشگر اين جدايش‌ها انجام و کنترل مي‌شود. بعلاوه بايد بتوانيم در تمام مراحل، داده‌هاي پروازی و همچنين داده‌هاي حياتي را ثبت كنيم و اينها را به ايستگاه‌هاي كنترل زمینی به صورت مستقيم انتقال دهيم. تمام اين داده‌ها به صورت همزمان در همه ايستگاه‌ها ثبت مي‌شود.

‌ در كنار اينها بايد بتوانيم عمليات پيچيده بازيابي محموله را پس از بازگشت به زمین هدايت كنيم. داده‌هاي لازم براي اين كار هم به صورت همزمان از كاوشگر ارسال مي‌شود. در مرحله بازيابي چند راهکار در سامانه ما طراحی شده است و با اطمینان می توان گفت تكنولوژي بازيابي محموله های کاوشگر فضایی ایران يكي از دستاوردهاي مهم این پروژه است که در طول زمان طولانی طراحی و ساخت این سامانه به دست آمده است.

طراحي سيستم به صورتي است كه كاوشگر با كمترين انحرافی در مسير رفت و برگشت، طی طریق کند تا براي موجود زنده مستقر در آن استرسي به وجود نیايد. زماني كه كاوشگر فرود مي‌آيد، پيدا كردن سريع موجود زنده و انجام عمليات ريكاوري بسیار حیاتی و مهم است. از ايستگاه‌هاي زمینی مختلفي اطلاعات جمع و در ايستگاه اصلی عمليات آنالیز می‌گردد.

كل پروژه ما در يك ناحيه عملياتي گسترده انجام مي‌شود، ايستگاه‌هاي مختلف براي جستجوي موجود وجود دارد كه اطلاعاتشان مستقيم به اين مركز مي‌آيد و مكان فرود تشخيص داده مي‌شود، گروه نجات اعزام و موجود را پيدا و بازيابي مي‌كنند تا بتوانيم در آزمایش هاي پزشکی اثر سفر فضایی را روي
ميمون بررسي كنیم.

فعلا برنامه ما اين است. اولين پرواز انسان هم زير مداري است كه تا قبل از 10 سال آينده به آن مي‌رسيم.

در مورد پرتاب‌هاي فضايي تنها مي توان از زمان تقريبي سخن گفت و زمان قطعي با طي شدن كليه آزمايش‌ها و رفع گلوگاه هاي فناوري نهايي مي‌شود . برنامه ما براي پرتاب بعدي موجود زنده به فضا در كمتر از 6 ماه آينده است، ولي زمان دقيق آن هنوز قابل تعيين نيست.

پژوهشگاه هوا فضا در تمام زمينه‌هاي مرتبطي كه در كشور نياز بوده، كار كرده است. روي دستگاه‌هاي كم‌ كردن استرس كار كرديم. بررسي فيزيولوژيك روي بيماراني كه توسط حمل و نقل هوايي منتقل شوند و آماري كه وجود دارد و اين كه چقدر اين پروژه‌ها منطقي بوده است و مطالعات متعددي كه بيشتر علمي و فني است، مثل ايمني پرواز و آسيب‌ديدگي بال هواپيما. در كنار آن ما در زمينه حقوق فضايي و هوايي در زمينه استانداردهاي هوايي و فضايي كار كرده‌ايم. در حيطه فضايي بجز كاوشگر، پروژه‌هاي ديگري وجود داشته كه مهم‌ترين آن استفاده از داده‌هاي سنجش از راه دور است.

پروژه پايش جنگل‌هاي كشور و پروژه تعيين سطح زير كشت محصولات استراتژيكی مثل برنج و چاي و پنبه در كشور را داشته‌ایم به طوري كه بتوانيم سريع اعلام كنيم در فصل جاري كاشت برنج، چقدر احتمال تولید می‌دهیم. اينها كارهايي است كه کاربردهای فناوري فضايي را نشان مي‌دهد. در واقع وصل كردن فناوري فضايي به اقتصاد است كه متاسفانه در کشور ما به این مقوله بسيار توجه كمي مي‌شود.

بهاره صفوي - گروه دانش